Gilaburu

Gilaburu

Gilaburu
Gilaburu (Viburnum opulus), Adoxaceae familyas─▒ndan k─▒rm─▒z─▒ renkli, nohut b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde bir meyve veren a─ča├ž t├╝r├╝. Daha ziyade Kayseri ve civar─▒nda yeti┼čir. Bol miktarda su ile yeti┼čtirilir. Ac─▒ms─▒ bir tad─▒ vard─▒r. Ekim ay─▒ i├žerisinde dal─▒ndan toplanarak y─▒kan─▒r ve arpa ile birlikte mayalanmak ├╝zere bol su ile ┼či┼čelenir. K─▒┼č mevsiminde ise mayaland─▒─č─▒ su s├╝z├╝l├╝r ve bitki kendi suyu s─▒k─▒larak t├╝ketilir. Asitli bir tad─▒ vard─▒r.

Dispacales (Rubiales) tak─▒m─▒n─▒n Caprifoliaceae (Han─▒meli) familyas─▒ndan olan gilaburu bitkisi (Viburnum opulus), Crampbark, Guelder Rose, European Cranberrybush gibi isimlerle de an─▒lmaktad─▒r. Sel├žuklular ve Osmanl─▒lar zaman─▒nda bu bitkiye, ├ži├žeklenme d├Ânemindeki g├╝zelli─činden etkilenip ‘G├╝l Ebru’ ismi verilmi┼č ve bu isim dilden dile de─či┼čime u─črayarak Kayseri y├Âresinde gileburu, gilebolu, gilaburu, gilaboru; Konya y├Âresinde girabo─čulu; Tunceli ve Karadeniz B├Âlgesi’nde ise gili gili ┼čekline d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

Gilaburu, h─▒zla b├╝y├╝yen ├žok y─▒ll─▒k bir bitkidir ve y├╝ksekli─či 1.3 metreden 3.5 metreye kadar ├ž─▒kabilir. Bitki dikimden 3 y─▒l sonra ├╝r├╝n vermeye ba┼člamakta ve dip s├╝rg├╝nleri sayesinde 300 y─▒l kadar ya┼čayabilmektedir. A├ž─▒k gri-kahvemsi renkteki kabu─čun kal─▒nl─▒─č─▒ 3-5 ├Čm olup ├╝zerinde ufak pullar vard─▒r. Kabu─čun i├ž y├╝z├╝ sar─▒ms─▒ kahverengidir. 5-10 cm uzunlu─čundaki koyu ye┼čil yapraklar di┼čli ve 3-5 lobludur. Sonbaharda yapraklar─▒n rengi k─▒rm─▒z─▒ya d├Ânmektedir. Olduk├ža g├Âsteri┼čli, 5-10 cm ├žap─▒ndaki geni┼č salk─▒mlar olu┼čturan ye┼čilimsi beyaz ├ži├žekler ilkbaharda a├žar. Salk─▒mlar─▒n en d─▒┼č halkalar─▒ndaki ├ži├žekler sterildir. Yaz sonlar─▒nda olgunla┼čan parlak k─▒rm─▒z─▒ meyvelerinin ├žap─▒ yakla┼č─▒k olarak 8 mm’dir. ─░nce kabuklu, tek ├žekirdekli, kar─▒n yar─▒─č─▒ bulunmayan, k├╝re ┼čeklindeki meyvelerden yakla┼č─▒k 30-40 tanesi bir salk─▒m─▒ olu┼čturmaktad─▒r. ─░nce ve d├╝z yap─▒daki kabuk, meyveye yap─▒┼č─▒k olarak bulunmaktad─▒r.

Meyveye ili┼čkin baz─▒ ├Âzellikler yakla┼č─▒k olarak ┼ču ┼čekildedir: Meyve etini muhafaza eden kabu─čun kal─▒nl─▒─č─▒ 62, taneye oran─▒ %11 olan pembe renkli, parlak ve p├╝r├╝zs├╝z ├žekirdeklerin a─č─▒rl─▒─č─▒ 0.050-0.060 g, geni┼čli─či 7.15 mm, uzunlu─ču 9.5 mm, kal─▒nl─▒─č─▒ 1.9 mm ve hacmi de 0.042 ml’dir. Olgunla┼čt─▒k├ža sulanan meyveler zay─▒f, sark─▒k, ┼čemsiyemsi bir g├Âr├╝n├╝m almaktad─▒r. Gilaburu bitkisinin meyve tutma oran─▒ %15.32, a─ča├ž ba┼č─▒na meyve verimi ise 8.4 kg kadard─▒r. Periyodisite durumu g├Âstermeyen gilaburu bitkisinden her y─▒l ayn─▒ oranda verim al─▒nabilmektedir. Bu meyvelerin meyve suyu verimi yakla┼č─▒k olarak %43.5’dir (Anon. 2002a; Anon. 2002b; Anon. 2002c; Anon. 2002d; Anon. 2003a; Anon. 2003c; Baytop 1963, 1984; Civelek 1997; Davis 1972; Frohne ve Pfaender, 1987)

Gilaburu daha ├žok yazlar─▒ s─▒cak ve kurak, k─▒┼člar─▒ so─čuk ve kar ya─č─▒┼čl─▒ karasal iklimde yeti┼čmeye uygun bir bitki olup T├╝rkistan, Sibirya, Amerika, Avrupa, Kuzey Asya ile Kuzey Afrika’da s─▒n─▒r ve s├╝s bitkisi olarak yeti┼čtirilmektedir. ├ťlkemizde ise ba┼čta Kayseri olmak ├╝zere Bursa, Sakarya, Ankara, Tokat, Sivas, Trabzon, ├çoruh, Mara┼č, K─▒r┼čehir, ─░stanbul, ─░zmit, Erzurum, Samsun illerinde do─čal olarak yeti┼čmektedir(Baytop 1963, 1984; Davis 1972). Organik maddelerce zengin topraklardan ho┼članan gilaburu iyi geli┼čebilmek i├žin bol miktarda suya, iyi renkli ve kaliteli meyve vermek i├žin de g├╝ne┼če ihtiya├ž duymaktad─▒r. Bitki hasattan 15-20 g├╝n sonra yapraklar─▒n─▒ d├Âk├╝p dinlenmeye girmektedir(Demircan 1998).

Gilaburu suyu Orta Anadolu’da y─▒llard─▒r geleneksel bir i├žecek olarak t├╝ketilmektedir. Sonbahar sonlar─▒nda meyveler b─▒├žak ya da makas kullan─▒larak saplar─▒yla toplan─▒p, musluk suyuyla y─▒kand─▒ktan sonra yakla┼č─▒k ├╝├ž ay boyunca su dolu bir kapta bekletilmekte ve bu s├╝re sonunda meyveler olgunla┼č─▒p, yenilebilecek bir tada gelmektedir. Daha sonra meyve suyu elde etmek i├žin meyveler preslenmekte ve t├╝ketimden ├Ânce suyla seyreltilip bir miktar ┼čeker ilavesiyle i├žmeye haz─▒r hale getirilmektedir (Soylak ve ark., 2002).

Gilaburunun kabuk ve meyveleri farmakolojide geni┼č bir kullan─▒m alan─▒ bulmaktad─▒r. Kabuklar─▒n kaynat─▒lmas─▒yla elde edilen s─▒v─▒n─▒n dahili ve harici kullan─▒m alanlar─▒ vard─▒r. Hafif ast─▒m, epilepsi n├Âbetleri, y├╝ksek tansiyon, baz─▒ kalp rahats─▒zl─▒klar─▒, kramplar, menstr├╝al sanc─▒lar, kabakulak, do─čum sonras─▒ sanc─▒lar, uyku bozukluklar─▒, romatizma ve baz─▒ sinir rahats─▒zl─▒klar─▒nda dahili olarak, egzama gibi baz─▒ cilt problemlerinde ise harici olarak kullan─▒lmaktad─▒r. Gilaburu suyunun b├Âbrekte olu┼čan kum ve ta┼člar─▒ eritici ├Âzelli─či oldu─ču da bildirilmektedir. Anadolu’da safra ve karaci─čer hastal─▒klar─▒n─▒n tedavisinde de bu bitkiden yararlan─▒lmaktad─▒r. Ancak ba┼čl─▒ca kullan─▒m alanlar─▒ kramplar ile menstr├╝al sanc─▒lard─▒r. Kas─▒n gev┼čemesini sa─člayan bile┼čenin ‘viopu-dial’ oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Gilaburunun di─čer aktif bile┼čenleri ise hidrokinonlar, arbutin, metilarbutin, skopoletin ve skopolin gibi kumarinler ile tanenlerdir(Anon. 2002b; Anon. 2002c; Baytop 1963, 1984; Demircan 1998).

Harward Medicine School’da yap─▒lan ve The New England Journal of Medicine’da yay─▒nlanan ├žal─▒┼čmada g├╝nde 250 gram gilaburu suyu t├╝ketiminin sa─čl─▒k ├╝zerine olumlu etkilerinin oldu─ču belirtilmektedir. ├ťriner enfeksiyonlar ile kanser t├╝m├Ârlerindeki azalmalar─▒n gilaboruda bulunan antioksidan maddelerle olan ilgisi ├╝zerindeki ├žal─▒┼čmalar ise halen devam etmektedir (Anon. 2002e).

Gilaburu ├╝zerinde yap─▒lan bir ├žal─▒┼čmada bitkinin g├Âvdesinde, kabu─čunda ve meyvelerinde saptanan baz─▒ bile┼čikler Tablo 1’de verilmi┼čtir (Anon., 2003b; Bolat ve ├ľzcan, 1995). Tablo 1’de belirtilen bile┼čiklerin yan─▒ s─▒ra, gilaburu ayr─▒ca vitamin K, viburnin, isovalerianik asit, salisin, salik asit ve re├žine de i├žermektedir. Gilaburuda bulunan valerik asit bitkiye valerian (teskin edici) bir koku vermektedir. Gilaburu meyveleri, ayr─▒ca boya ve m├╝rekkep end├╝strisinde de kullan─▒m alan─▒ bulmaktad─▒r (Anon. 2002b).

Gilaburu meyvesinin bile┼čimindeki baz─▒ unsurlar ku┼čburnu ve al─▒├ž gibi baz─▒ yabani meyvelerle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Buna g├Âre gilaburu, ku┼čburnu ve al─▒├žta potasyum s─▒ras─▒yla 2473.80 mg/kg, 4203 mg/kg ve 1139 mg/kg; sodyum ise 402.62 mg/kg, 18 mg/kg ve 23 mg/kg kadard─▒r (Bolat ve ├ľzcan, 1995).

Bir di─čer ├žal─▒┼čmada ekim ay─▒nda Kayseri’nin be┼č ayr─▒ b├Âlgesinden toplanan gilaburu meyveleri ├╝├ž ay boyunca olgunla┼čt─▒r─▒ld─▒ktan sonra preslenip s├╝z├╝lerek elde edilen meyve sular─▒nda tannik asit ve askorbik asit ile pH, iletkenlik tayinleri yap─▒lm─▒┼čt─▒r ve de─čerler Tablo 2’de verilmi┼čtir(Soylak ve ark. 2002). Meyve sular─▒nda portakaldan 5-10 kat fazla askorbik asit bulunmas─▒ dikkat ├žekicidir.

├çal─▒┼čmada ise meyvelerin baz─▒ bile┼čim ├Â─čeleri belirlenmi┼č ve ula┼č─▒lan sonu├žlar Tablo 3’de verilmi┼čtir(Bolat ve ├ľzcan 1995).

Gilaburu, ku┼čburnu ve al─▒├žta s─▒ras─▒yla indirgen ┼čeker %5.83, %15 ve %4.9; ham sel├╝loz ise %19.86, %2.80 ve %2.80 kadard─▒r (Bolat ve ├ľzcan 1995).

Gilaburu meyvesinin ├žekirdek ve pulp art─▒klar─▒nda ├Ânemli oranda sterol bulunmaktad─▒r. Gilaburu ├žekirdeklerinin aspartik asit, treonin, serin, glutamik asit, prolin, glisin, alanin, valin, l├Âsin, izol├Âsin, tirozin, fenilalanin, histidin, lisin ve arjinin olmak ├╝zere toplam 15 farkl─▒ aminoasit i├žerdi─či belirlenmi┼čtir (Karimova et. al 2000).

Gilaburuda bulunan galaktoz, arabinoz ve ramnoz gibi baz─▒ ┼čekerlerin ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemini uyaran bir etkiye sahip olduklar─▒ tespit edilmi┼čtir. Bunlar, fagozitik indeks ve peritonal makrofajlarla lizozomal enzimlerin salg─▒lanmas─▒nda etkilidirler. Gilaburudaki asidik polisakkaritlerin uyar─▒c─▒ etkilerinin olmas─▒ i├žin kalsiyum iyonlar─▒na ihtiya├ž duyulmaktad─▒r (Ovodova et. al, 2000).

├ťlkemizin Orta Anadolu B├Âlgesi’nde ├žok├ža yeti┼čen gilaburu sadece y├Âre halk─▒ taraf─▒ndan k─▒┼č aylar─▒nda meyve ve meyve suyu olarak t├╝ketilmektedir. Oysa, bol miktarda C vitamini ve antioksidan maddeler i├žeren gilaburunun g─▒da end├╝strisinde de de─čerlendirilebilecek bir ├╝r├╝n oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir.

Gilaburu bitkisi resimleri ve Gilaburu meyvesi resimleri i├žin Gilaburu resmi

(Visited 1 times, 1 visits today)
Click to rate this post!
[Total: 0 Average: 0]

bunlar da ilginizi ├žekebilir

Leave a Comment